Nhật Bản qua lăng kính 4 mùa

Mỗi mùa lại hé lộ một khía cạnh khác của Nhật Bản, từ hoa anh đào vào mùa xuân đến những khung cảnh tuyết trắng vào mùa đông.

Luôn nằm trong top những quốc gia đáng để du lịch nhất châu Á, Nhật Bản không chỉ là điểm đến để thưởng thức những món ăn lành mạnh, trải nghiệm mặc trang phục truyền thống mà còn để thư giãn, tận hưởng những địa điểm danh lam thắng cảnh hùng vĩ. Từ núi non cao ngút trời như núi Phú Sĩ, biển xanh ngát, cho đến những lá đỏ rực rỡ, vào mùa xuân, thậm chí du khách còn được chứng kiến một rừng hoa anh đào đầy thơ mộng như bước từ trong truyện cổ tích ra. Nhật Bản để lại trong tim du khách một cảm giác đầy thương nhớ và khó quên.

Nếu đi đến Pháp để tận hưởng những công trình kiến trúc hùng vĩ ngàn năm lịch sử, thì Nhật Bản lại là một bức tranh sống động, thay đổi sắc cảnh theo từng mùa trong năm, như níu giữ chúng ta ở lại lâu thêm một chút vậy.

Núi Phú Sĩ

I. Xuân: mùa của những điều ngắn ngủi

Xuân ở Nhật bắt đầu bằng một tấm bản đồ, vì cứ đến những ngày cuối đông, bản tin thời tiết trên truyền hình lại vẽ lên một đường rãnh màu hồng gọi là mặt trận hoa anh đào, lặng lẽ đi từ nam lên bắc, qua Kyushu, qua Kyoto, qua Tokyo, rồi mãi đến đầu tháng.

Năm mới chạm tới Hokkaido, và suốt chặng đường ấy cả một đất nước ngồi chờ một loài hoa như chờ người thân đi xa trở về. Khi hoa bung nở, người ta kéo nhau ra công viên, trải tấm bạt xanh dưới gốc cây, bày cơm nắm, trà xanh và vài chai rượu nhỏ, có nơi người mới vào công ty còn phải ra giữ chỗ từ tờ mờ sáng, dù tục ấy nay đã thưa dần, và họ ngồi đó dưới tán hoa chẳng để làm gì nhiều hơn là cùng nhau nhìn.

Điều khiến người ta yêu hoa anh đào đến vậy có lẽ nằm ở chỗ nó chỉ ở lại chừng một hai tuần rồi rụng, và người Nhật yêu hoa nhất vào đúng lúc ấy, lúc cánh hoa buông khỏi cành để cả con đường như phủ một lớp tuyết giữa trời ấm. Tiếng Nhật có hẳn một cụm từ, mono no aware, để gọi nỗi buồn dịu dàng khi đứng trước những điều không thể ở lại, và học giả Motoori Norinaga từng xem việc biết rung động trước hoa anh đào là một cách hiểu thế giới, bởi mùa xuân dạy điều ấy bằng chính thân mình, rằng cái đẹp và cái ngắn ngủi vẫn thường đi cùng nhau, và vì ngắn ngủi nên mới đáng để đứng lại mà nhìn. Cũng vào tháng Tư, năm tài chính mới bắt đầu, nên dưới những gốc anh đào ta gặp đủ mọi khởi đầu, từ em bé tiểu học đeo chiếc cặp to hơn cả người đến chàng trai trong bộ vest còn cứng nếp, và cánh hoa rơi xuống vai họ mà chẳng ai buồn phủi đi.

Chùa Chureito - Ngôi Chùa Nổi Tiếng Tại Yamanashi

II. Hạ: mưa dầm, tiếng ve và pháo hoa bên sông

Nhưng hoa tàn rồi, xuân cũng theo đó mà lùi lại, nhường chỗ cho một quãng mưa dài mà người Nhật gọi là tsuyu, nghĩa đen là "mưa mơ", kéo qua tháng Sáu sang tháng Bảy tùy từng vùng, những ngày trời xám và không khí đặc lại như hơi nước, áo quần phơi mãi không khô, và người ta than phiền không ít, song cũng chính cơn mưa ấy đánh thức những đóa cẩm tú cầu. Ở Kamakura, chùa Meigetsu-in được gọi bằng cái tên "chùa cẩm tú cầu", nơi những khóm hoa xanh dịu dựa vào nhau dọc lối đi, đẹp nhất vào quãng giữa tháng Sáu, khi mưa còn chưa kịp tạnh.

Rồi mưa cũng tạnh, và mùa hè đến thật sự, với tiếng ve kêu từ sáng sớm đều đặn không dứt như chính tiếng của cái nóng, với chiếc chuông gió thủy tinh furin ngân lên mỗi khi có gió lướt qua hiên, một âm thanh nhỏ xíu mà đủ khiến người ta thấy mát đi vài phần. Đêm đến, phố phường rộn lên tiếng guốc gỗ của những cô gái mặc yukata, gian hàng bạch tuộc nướng và trò câu cá vàng nối nhau dưới những chuỗi đèn lồng, và cuối tháng Bảy, pháo hoa nở trên sông Sumida ở Tokyo trước mắt cả triệu người cùng ngẩng đầu, mỗi tiếng nổ lớn làm đám đông lặng đi một nhịp rồi mới reo lên, mà ít ai nhớ rằng buổi lễ này khởi đầu từ năm 1733, để cầu siêu cho những người đã chết vì nạn đói và dịch bệnh, như thể ngay từ đầu, pháo hoa Nhật đã mang trong mình một nỗi tưởng nhớ.

Sông Sumida - Tokyo

Nỗi tưởng nhớ ấy đến độ đầy nhất vào giữa tháng 8, trong dịp Obon, khi người ta tin tổ tiên trở về thăm nhà, nên nhà nhà treo đèn dẫn đường, cả xóm múa bon odori quanh sân đền, và ở nhiều nơi, những chiếc đèn nhỏ được thả xuống sông để tiễn người đi, cho nên mùa hè xứ này dẫu ồn ào nhất trong năm vẫn giấu bên dưới một sự lặng lẽ dành cho người đã khuất.

Lễ Obon

III. Thu: rừng lá đỏ và ánh trăng trên bàn trà

Khi những đêm hè khép lại, mùa thu bước vào và đi ngược lại con đường của mùa xuân, bắt đầu từ Hokkaido và những đỉnh núi cao rồi chậm rãi xuống phía nam, tới Kyoto vào nửa cuối tháng 11, lúc người Nhật gọi cảnh lá đổi màu là koyo và gọi lá phong là momiji, hai chữ mà tôi nghĩ nghe đã thấy đỏ. Ở Tofukuji, khách đứng chật trên cây cầu Tsutenkyo để nhìn xuống thung lũng phủ đầy lá, còn ở Eikando, những hàng phong soi bóng xuống mặt ao yên như một bức tranh vẫn còn ướt màu, nhưng vẻ đẹp của mùa thu thật ra nằm ở những nơi nhỏ hơn thế nhiều, một tán phong đổ bóng trên sân đá, một chiếc lá đỏ nằm nghiêng trên mặt nước nơi bồn rửa tay trước cổng đền, chẳng cần đi xa mới thấy được.

Mùa thu ở Hokkaido

Thu ở Nhật cũng là mùa của trăng, và vào đêm rằm tháng 8 âm lịch, người ta cắm vài cọng cỏ bạc susuki bên cửa sổ, xếp bánh dango trắng thành một tháp nhỏ rồi ngồi ngắm trăng, một thú vui gọi là tsukimi, vốn bắt nguồn từ tục Trung thu bên Trung Hoa, được giới quý tộc thời Heian đón nhận rồi giữ gìn qua hơn một nghìn năm. Mùa này còn là mùa của hồng chín, cá sanma nướng, cơm hạt dẻ và nấm thông, những món mà người Nhật đón như đón một người bạn cũ mỗi năm gặp lại một lần, đúng hẹn, và khi thu tàn, trên những con phố nhỏ bắt đầu vang lên giọng rao kéo dài của xe bán khoai lang nướng, thứ âm thanh mà ai lớn lên ở đó cũng nhớ, và cũng là dấu hiệu đầu tiên báo rằng mùa đông đang đến gần.

Cây cầu Tsutenkyo

IV. Đông: tuyết, suối nước nóng và tiếng chuông cuối năm

Mùa đông ở Nhật không giống nhau ở mọi nơi, bởi Tokyo thì khô và sáng, bầu trời xanh trong như được lau, trong khi ở phía Nhật Bản Hải, từ Tohoku, Niigata đến Hokkaido và những thung lũng núi sâu, tuyết rơi dày đến mức nhà cửa phải dựng mái thật dốc để tuyết tự trượt xuống. Ở Shirakawago, những ngôi nhà mái rơm mang tên gassho zukuri, nghĩa là xây như hai bàn tay chắp lại, nằm lặng dưới tuyết, và vào vài đêm giữa mùa, khi cả làng được thắp đèn, ánh vàng trong những ô cửa trông còn ấm hơn cả căn phòng phía sau nó. Xa hơn về phía Nagano, lũ khỉ tuyết ngâm mình trong suối nước nóng với đôi mắt lim dim và bộ lông phủ đầy hơi nước, còn con người thì làm y như vậy, bởi chẳng gì ngon bằng ngâm mình trong bể rotenburo ngoài trời khi tuyết đang đậu trên tóc mà thân thể thì nóng ran, rồi sau đó chui chân vào chiếc kotatsu, cái bàn thấp phủ chăn có lò sưởi bên dưới, nơi cả nhà ngồi bóc quýt, xem tivi và không ai muốn đứng dậy nữa, trong khi ngoài phố, nồi oden ở cửa hàng tiện lợi vẫn sôi liu riu và mùi nước dùng bay theo gió lạnh.

Mùa đông ở Shirakawago

Đến đêm giao thừa, chuông chùa ngân lên 108 tiếng để gột bỏ 108 phiền não của một năm cũ, và có người còn giải thích con số ấy bằng chính chiếc lịch của người Nhật, rằng 12 tháng, 24 tiết khí và 72 tiết nhỏ cộng lại vừa tròn 108, như thể tiếng chuông cuối năm đang gọi lại tên từng mùa đã đi qua. Sáng mùng 1, người ta mặc đồ đẹp đến đền cầu bình an và ăn osechi trong những hộp xếp tầng, rồi sang đầu tháng 2, Sapporo lại phủ đầy tượng tuyết và tượng băng dọc công viên Odori, nhưng nếu chịu đi chậm lại vào cuối đông, bạn sẽ thấy điều mà nhiều người bỏ qua, ấy là trên những cành còn trơ trụi đã có hoa mơ, nở sớm hơn anh đào cả tháng, nhỏ, thơm và ở lại lâu hơn, được người Nhật xem là biểu tượng của sự bền bỉ vượt qua giá rét, chưa phải là xuân nhưng đã đủ để báo tin xuân sắp về.

Vòng tròn không có điểm cuối.

Bởi vậy bốn mùa ở Nhật không phải bốn chương xếp riêng rẽ, mà là một vòng tròn nối liền, mùa này đưa tay cho mùa kia bằng những tín hiệu rất nhỏ như nụ hoa, tiếng ve, màu lá đổi và bông tuyết đầu tiên, và người Nhật lớn lên cùng nhịp ấy nên học được cách chú ý, cách chờ đợi, cách buông những gì không thể giữ lại. Có lẽ đó là điều sâu nhất mà đất nước này để lại cho người từng đến, một niềm tin lặng lẽ rằng khoảnh khắc đẹp không cần kéo dài mới đáng quý, khi hoa anh đào chỉ nở vài tuần, lá đỏ chỉ ở lại vài ngày và tuyết rồi cũng tan, vậy mà năm nào người ta cũng đứng chờ, và năm nào cũng thấy lòng mình mềm đi thêm một chút.